Wojna buntownicza wg Jewgienija Messnera – recenzja

Jeśli zgodzić się ze stwierdzeniem, że wojna hybrydowa to „stary koncept, nowe techniki” to warto zapoznać się z przemyśleniami teoretyków wojskowości na ten temat. Jednym z nich jest Jewgienij Messner.

Autor: dr Sebastian Bojemski

Tomasz Szubrycht, „Wojna buntownicza wg Jewgienija E. Messnera”, Akademia Marynarki Wojennej, Gdynia 2025

Obserwując doniesienia mediów na temat konfliktu Rosja-Zachód w opisach i komentarzach przewija się termin „wojna hybrydowa”. Mimo, że zagadnienie konfliktu asymetrycznego i nieregularnego nie jest nowością to sam termin został wprowadzony do obiegu naukowego w pod koniec pierwszej dekady XXI w. i od tego momentu prowadzone są intensywne badania, jak również rozważania na temat tego rodzaju konfliktów. Jeśli zgodzić się ze stwierdzeniem, że wojna hybrydowa to „stary koncept, nowe techniki” to warto spojrzeć również w przeszłość, żeby zapoznać się z przemyśleniami teoretyków wojskowości na ten temat. Jednym z nich jest Jewgienij Messner, carski oficer sztabowy, uczestnik I wojny światowej, walczący w latach rosyjskiej wojny domowej po stronie „białych”, podczas II wojny światowej stanął po stronie Niemiec licząc na odrodzenie Rosji po pokonaniu Stalina przez Hitlera. Na temat wojska i wojny zaczął pisać w okresie międzywojnia, kiedy przebywał na terenie Jugosławii i kontynuował tę działalność na terenie Argentyny, w której znalazł się w 1947 r., i gdzie zmarł w połowie lat 70. Jeden z epizodów jego życia został nawet przeniesiony na ekran. W 1993 r. odbyła się premiera filmu szwajcarsko-francuskiego „Wiatr ze wschodu” opowiadającego o internowaniu w 1945 r. w księstwie Liechtensteinu żołnierzy 1 Rosyjskiej Armii Narodowej, którą dowodził gen. Borys Smysłowski vel Holmston vel Regenau. Wśród oficerów tej jednostki znalazł się właśnie Jewgienij Messner, jako oficer sztabu odpowiadający za propagandę, który wraz ze Smysłowskim wyemigrował wkrótce do Argentyny.

W polskim obiegu naukowym temat messnerowskiej koncepcji wojny buntowniczej był już przedstawiany w artykułach dr. Leszka Sykulskiego i dr. Michała Wojnowskiego, pisał o niej także dr Kazimierz Kraj. Jednak mimo niezwykłej aktualności zagadnienia konfliktu hybrydowego nie publikowano materiałów źródłowych autorstwa Messnera. Nie publikowano w Polsce. W Rosji, bowiem ukazał się w 2004 r. w ramach serii „Projekt badawczo-wydawniczy „Kultura wojskowa rosyjskiej emigracji” zbiór jego tekstów pod tytułem „Jeśli chcesz pokoju, zwycięż w wojnie buntowniczej!”. Należy zauważyć, że wydawcą był moskiewski Uniwersytet Wojskowy im. księcia Aleksandra Newskiego, co może świadczyć o wadze jaka była przykładana do prac Messnera.

Ponad 20 lat trzeba było czekać na ukazanie się pierwszych tłumaczeń. Nie są to wszystkie „dzieła zebrane”, ale tylko dwa i to we fragmentach (jak zaznaczył autor edycji) „Nowocześni oficerowie” oraz „Oblicze współczesnej wojny”. Pierwszy fragment liczy sobie prawie 40 stron, a drugi ponad 200, co może wskazywać na obszar zainteresowań edytora. Materiały zostały poprzedzone fragmentem biografii (biogramu?) rosyjskiego badawcza Igora W. Domnina. Wydawca nie poinformował czytelnika, jakiego rodzaju źródło było tłumaczone. Czy były to publikacje wydane na Zachodzie, czy może była edycja moskiewska z początku XXI w.? Sądząc po wykorzystaniu pracy naukowej Domnina autor edycji korzystał raczej z wydawnictwa współczesnego.

Messner w swoich rozważaniach, które publikował w latach 60. i na początku 70. zeszłego wieku, zarówno dotyczących korpusu oficerskiego, jaki samej wojny koncentruje się na przemianach społecznych jakie zaszły jeszcze w trakcie I wojny światowej, kiedy to społeczeństwa masowe stanęły naprzeciw siebie, a wojna stała się zmaganiem narodów, gospodarek i dyplomacji. O przebiegu wojny przestały decydować już tylko bitwy. Zmagania z przeciwnikiem odbywały się nie tylko na froncie. Na terenie okupowanym „żołnierzem” stawał się każdy mieszkaniec zajętego obszaru: „(…) polityka [masowa] (…) mobilizuje przeciwko armii miliony nieregularnie walczących wrogów, pobudza część własnego narodu na tyłach wrogich armii, nieregularnie walczących przeciwko rządowi i armii, a także wywołuje ideologiczne dezercje, zdradę i nieposłuszeństwo w samej armii.” (s. 101). Zmiany nastąpiły również w korpusie oficerskim. Stał się on bezklasowy i stanowił integralną część społeczeństwa masowego. Messner w rozważaniach o etyce oficerskiej w kontekście konfliktu zbrojnego w nowoczesnym świecie zwraca uwagę na brak zasad podczas nowoczesnej wojny, której celem jest eksterminacja przeciwnika, co kłóci się z tradycyjną, czyli w jego przypadku XIX wieczną etyką oficerską. Psychologiczne i kulturowe aspekty wojny totalnej prowadzonej przez społeczeństwa, narody masowe powodują, według Messnera, potrzebę wszechstronnego wykształcenia kadry oficerskiej oraz rozumienia psychologicznych aspektów w dowodzeniu wojskiem. Przelewając na papier swoje spostrzeżenia oraz rekomendacje z sentymentem odnosi się do etosu oficera carskiej Rosji, nadmiernie idealizując minione czasy. 

Jednak to nie rozważanie na temat korpusu oficerskiego są najciekawszą częścią edycji. Messner opisując i analizując metody walki opisuje ówczesny stan społeczeństw Zachodu, który po ponad pół wieku pasuje do dzisiejszego stanu. Zwraca uwagę na słabość psychiczną ówczesnej młodzieży, ale również i dorosłych, których słabość – odnosząc się do Platona – objawia się w obawie przed zwróceniem młodym uwagi. Generalnie uważał on, że Zachód jest podatny na dywersję ideologiczną, która przejawia się obecnością pornografii, narkotyków, zwiększonym poziomem przestępczości. Opisuje to, o czym w latach 80. mówił Jurij Bezmienow, sowiecki defector w USA. Taki stan rzeczy – jak pisze Messner – jest skutkiem zastąpienia „władzy parlamentarnej” przez „władzę demagogiczną” i sprzyja aktywności „czerwonych” (jak nazywał Sowiety i Chiny). 

Europa straciła ducha w konsekwencji straciła na znaczeniu. Aspekt kulturowy podsumowuje autor następującymi słowy: „W dzisiejszych czasach proces zmiany kultur postępuje w galopującym tempie, ponieważ wojna buntownicza zmieszała się z naturalnym procesem. Człowiek ani ludzkość nie mogą walczyć ze zmianą kultur, ale mogą i powinny walczyć z rozbijaniem i niszczeniem kultury, jeśli wciąż należymy choć trochę do pięknej, ginącej cywilizacji” (s. 334). Utrata duchowości nastąpiła w momencie, w którym psychika narodów, a co za tym idzie ich odporność już odgrywały niezwykle istotną rolę. Dzisiejsza rola mediów społecznościowych w kształtowaniu postaw, dezinformacja, która zalewa Internet oraz jej skutki potwierdzają ówczesną diagnozę. Jedyne czego Messner nie wspomniał to samobójcza rola polityków w systemie demokracji liberalnej, którzy w ramach walki o wyborców sami niszczą odporność narodów. Przykładów jest aż nadto i nie ma co ich tutaj wymieniać. 

Oczywiście osią rozważań jest wojna, która jest stanem permanentnym, w którym „czerwoni” mają przewagę co do celu, jak i strategii. Koncept i stosowanie wojny buntowniczej są przypisywane przez Messnera Leninowi, Trockiemu i Mao. Z tym ostatnim zgadza się opisując wojnę jako część polityki per se. Zauważa, że rozwój technologiczny odsuwa na dalszy plan zagadnienia siły psychicznej: „W pustce duchowej współczesnego człowieka technologia nabrała mistycznego znaczenia. Choć nikt się do niej nie modli, wierzy się w jej zbawczą moc. W 1915 r. wierzono, że artyleria może zdziałać wszystko; w 1916 r. przyszło rozczarowanie. Wierzono, że sprzęt fortyfikacyjny jest niezniszczalny i zbudowano linię Maginota – również zawiedziono się. W 1940 r. wiarę pokładano w czołgach, w 1942 r. przyszło kolejne rozczarowanie. Sądzono, że lotnictwo uczyni wojnę niemożliwą, lecz okazało się, że czyni ją bardziej nie do zniesienia” (s. 279). W dalszej części odnosi się do rakiet i broni atomowej, które mogą stanowić o przewadze strategicznej. Dzisiaj moglibyśmy poszerzyć tę listę o zmiany dotyczące zaawansowanych systemów walki wynikłe z tzw. rewolucji w sprawach wojskowych, działania w cyberprzestrzeni i drony. Na każdy nowy „miecz”, prędzej czy później znajdzie się „tarcza”. Tym co jest stałe w nowoczesnej sztuce wojennej to psychika walczących stron, na którą można i należy oddziaływać. 

Messner nie rozróżnia stanu pokoju od stanu wojny, ale za to zwraca uwagę na kolejne fazy operacyjne wyszczególnione przez Francuzów: „podżeganie do wewnętrznych sprzeczności → tworzenie „problemów” i kryzysów → stopniowe odrywanie się mas od rządu, od podporządkowania → powstawanie uzbrojonych gangów → tworzenie podziemnych rewolucyjnych sił zbrojnych  → zajęcie części terytorium państwa i utworzenie tam (lub zagranicą) „wolnego” rządu → interwencja rządów zagranicznych w ten konflikt wewnętrzny oraz proklamowanie „wojny wyzwoleńczej”(s. 312). Brzmi to znajomo i to niekoniecznie w kontekście Ukrainy w 2014 r., ale przede wszystkim Finlandii w 1918 r., prób podejmowanych wobec Polski w latach 20. i 30. Ale wojna buntownicza ma na celu przebudowę społeczną. Messner opierając się na podejściu Mao Tse Tunga wylicza etapy: „demoralizacja → niepokoje → terror → stopniowy werbunek do rewolucji → przebudowa dusz (tworzenia „nowego człowieka”) → budowa społeczeństwa co cechach człowiek-maszyna.” (s. 321)

W swoich rozważaniach autor podkreśla potrzebę budowy odporności przez państwa Zachodu, przy czym jedyną skuteczną odpowiedzią na wojnę buntowniczą jest przemoc. Z perspektywy czasu trudno się z nim nie zgodzić obserwując ostatnie wydarzenia z Francji i Włoch. Swoje rozważania podsumowuje stwierdzeniem, że „Trzeba stawiać opór buntowniczej inwazji, aby zmiana dwóch epok nie stała się całkowitą destrukcją bogactwa epoki kończącej się.” (s. 334). 

Wiedza Messnera to nie tylko jego własne obserwacje wynikające z pracy na rosyjskim odcinku propagandy Wehrmachtu przy formowaniu Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej gen. Andrieja Własowa oraz praca naukowa, którą rozpoczął w latach 20. w Belgradzie i kontynuował przez kolejne lata swojego życia. To również doświadczenia – do których wielokrotnie odwołuje się – gen. Borysa Smysłowskiego, który podczas II wojny światowej z ramienia niemieckiego wywiadu wojskowego zajmował się zwalczaniem partyzantki na zapleczu frontu niemieckiego, jak również prowadzeniem wywiadu oraz działań nieregularnych na zapleczu frontu po sowieckiej. 

Fragmenty rozważań na temat II wojny światowej Messer prowadził z perspektywy niemieckiej, co dla czytelnika jest trudno akceptowalne. Jednak niezależnie od tego, czytelnik interesujący się zagadnieniami wojny psychologicznej, hybrydowej i innymi formami nowoczesnych zmagań między państwami, jaki i prywatnymi organizacjami powinien sięgnąć po tę lekturę. I na koniec uwaga, która jest niezbędna… Edycja źródeł historycznych, a do takich należą eseje Jewgienija Messnera, rządzi się swoimi zasadami. Dotyczą one opisu samego źródła, umieszczenia aparatu krytycznego itp. Autor wyboru, Tomasz Szubrycht, w swojej pracy nawet nie zbliżył się do minimum wymagań w tym zakresie. I to jest w zasadzie jedyna i zasadnicza uwaga to tej pozycji.  

Grafika: AI