Możliwość odwieszenia obowiązkowej służby wojskowej w Polsce

Autor: Grzegorz Matyasik

Podstawa prawna funkcjonowania obowiązkowej zasadniczej służby wojskowej

Obowiązkowa zasadnicza służba wojskowa (ZSW) została zawieszona w 2009 roku i była umiejscowiona w nieobowiązującej już „Ustawie o powszechnym obowiązku obrony…” . Obecnie jest uregulowana w „Ustawie o obronie Ojczyzny” jako jedna z form służby wojskowej, ale pozostaje „zawieszona”

Przez „odwieszenie” należy rozumieć faktyczne uruchomienie obowiązku pełnienia zasadniczej służby wojskowej: określenie limitów, powołanie roczników lub ich części, uruchomienie procedur WCR, zapewnienie miejsc szkolenia, wyposażenia, kadry, świadczeń, systemu kwalifikacji i przydziałów po zakończeniu służby.

 

Jak przebiegałby proces uruchomienia ZSW?

Proces uruchomienia obowiązkowej ZSW powinien zostać potraktowany jako proces decyzyjny szczebla państwowego, a nie wyłącznie decyzja Ministerstwa Obrony Narodowej. Obejmuje on fazę decyzji politycznej, regulacji wykonawczych, określenia limitów, przygotowania WCR, powołań, szkolenia, specjalizacji i nadania przydziałów po zakończeniu służby.

Rysunek 1. Fazy i ryzyka podczas procesu uruchomienia obowiązkowej zasadniczej służby wojskowej.

Faza	Działania	Ryzyko
1. Decyzja	rozstrzygnięcie polityczne, limit roczny, relacja do DZSW i WOT	zbyt wysoki limit bez zasobów wykonawczych
2. Przygotowanie	koszary, sprzęt, instruktorzy, program szkolenia, ewidencja	niedoszacowanie kosztów i czasu
3. Powołania	kwalifikacja, wezwania, obsługa w WCR, odroczenia i zwolnienia	przeciążenie WCR i systemu medycznego
4. Szkolenie	podstawowe szkolenie wojskowe i ewentualna specjalizacja	brak instruktorów i sprzętu szkoleniowego
5. Zakończenie	nadanie przydziału, wpis do rezerwy, ćwiczenia utrwalające	brak realnego efektu mobilizacyjnego po służbie

 

Analiza zidentyfikowanych ryzyk 

Obowiązkowa zasadnicza służba wojskowa jest umocowana prawnie. Ustawa przewiduje ją jako jedną z form służby wojskowej. Może zostać uruchomiona w trybie przewidzianym ustawą o obronie Ojczyzny, ale trzeba zastanowić się, jak wpłynie na pozostałem formy czynnej służby wojskowej – dobrowolną służbę wojskową i terytorialna służbę wojskową

Jednocześnie system wojskowy już dziś obsługuje dobrowolną zasadniczą służbę wojskową, WOT, aktywną rezerwę, pasywną rezerwę, ćwiczenia wojskowe, rekrutację do służby zawodowej i rozbudowę jednostek. Masowe uruchomienie obowiązkowej ZSW bez ograniczenia innych form służby oznaczałoby konkurencję o te same zasoby: instruktorów, infrastrukturę, sprzęt, logistykę i czas szkoleniowy.

Przy zestawieniu tych czynników widać, że  główne wyzwanie związane z przywróceniem zsw związane jest ze zdolnościami systemu militarnego.

Uruchomienie obowiązkowej ZSW wymagałoby zapewnienia:

• koszar,
• wyżywienia,
• umundurowania,
• uzbrojenia i wyposażenia,
• środków szkoleniowych,
• amunicji,
• poligonów,
• strzelnic,
• transportu,
• kadry instruktorskiej,
• podoficerów i oficerów szkolących,
• opieki medycznej,
• administracji kadrowej,
• finansowania,
• systemu przydziałów po zakończeniu służby.

Rysunek 2. Ograniczenia potencjalnego odwieszenia służby obowiązkowej, praktyczny wymiar i konsekwencje dla potencjalnego procesu

Istniejące ograniczenia	Praktyczny wymiar	Konsekwencje dla potencjalnego procesu
Kadra szkoleniowa	potrzebni instruktorzy, podoficerowie i oficerowie szkolący	najpoważniejszy hamulec szybkiego wzrostu
Koszary i infrastruktura	zakwaterowanie, sale, place ćwiczeń, magazyny	ogranicza liczebność turnusów
Uzbrojenie i wyposażenie	broń, mundury, środki łączności, pojazdy, amunicja	warunkuje realną jakość szkolenia
Logistyka	wyżywienie, transport, zabezpieczenie medyczne, naprawy	determinuje możliwość stałego cyklu szkolenia
Administracja WCR	wezwania, odroczenia, skargi, przydziały, ewidencja	wymaga wzmocnienia kadrowego i cyfrowego

 

Analiza możliwości szkolenia poborowych przez system wojskowy przy „odwieszeniu” ZSW

Realna skala możliwości szkoleniowych Sił Zbrojnych RP zależy od tego, czy obowiązkowa ZSW ma być dodatkiem do obecnego systemu, częściowym zamiennikiem DZSW, czy podstawową ścieżką szkolenia rezerw. Przy utrzymaniu szerokiej dobrowolnej zasadniczej służby wojskowej przestrzeń na obowiązkową ZSW jest ograniczona.

Rysunek 3. Szacunkowa skala obowiązkowej ZSW w wariantach wdrożenia.

 

Rysunek 4. Etapy potencjalnego odwieszenia ZSW.

Wariant	Skala	Warunek
Pilotaż	5–10 tys. osób rocznie	Bez istotnego ograniczania DZSW.
Model umiarkowany – rekomendowany	20–30 tys. osób rocznie	Przy ograniczeniu DZSW i przesunięciu części zasobów.
Górny wariant bez dużej rozbudowy	35–40 tys. osób rocznie	Przy faktycznym zastąpieniu części DZSW obowiązkową ZSW.
Model masowy	50 tys.+ osób rocznie	Tylko po wieloletniej rozbudowie infrastruktury, logistyki i kadr.

Jaki z tego wniosek? Obowiązkowa ZSW istnieje formalnie, ale system wojskowy nie jest dziś gotowy na jej masowe uruchomienie bez poważnych kosztów organizacyjnych i finansowych.

 

Porównanie możliwości szkolenia poborowych z sprzed 2009 roku z obecnym systemem szkolenia DZSW i WOT

Współczesne limity powołań do DZSW i TSW/WOT mogą liczbowo przypominać dawną skalę poboru, ale mają inny charakter. DZSW i WOT są systemami ochotniczymi, a ich celem jest nie tylko tworzenie rezerw, lecz także rekrutacja do służby zawodowej, budowa komponentu terytorialnego oraz utrzymanie zdolności szkoleniowych w jednostkach.

Rysunek 5. Dawny pobór a obecne limity ochotniczych form służby.

System	Skala / limit	Charakter
ZSW 2005–2008	ok. 75–78 tys. poborowych rocznie	Obowiązkowy, masowy, koszarowy system zasilania rezerw.
DZSW 2024	do 34 550 pierwotnie; po zmianie do 47 550	Ochotnicza ścieżka szkolenia i rekrutacji.
TSW/WOT 2024	do 41 000	Ochotnicza służba terytorialna, szkolenie wstępne i cykl wieloletni.
DZSW 2026	do 39 000, w tym do 4 000 na potrzeby kształcenia	Limit z projektu przyjętego przez RM; górny próg powołań.
TSW/WOT 2026	do 40 000	Limit z projektu przyjętego przez RM; górny próg powołań.

DZSW obejmuje 27-dniowe szkolenie podstawowe oraz szkolenie specjalistyczne trwające do 11 miesięcy. WOT opiera się natomiast na szkoleniu wstępnym 16-dniowym dla osób bez wcześniejszej służby albo 8-dniowym dla rezerwistów, a następnie na trzyletnim cyklu szkolenia. Dlatego porównanie samych limitów liczbowych może być mylące: dawna ZSW była corocznym strumieniem poborowych, natomiast obecne DZSW i WOT są ścieżkami ochotniczymi o różnych celach i różnym rytmie szkolenia.

Obecne limity DZSW i TSW mogą liczbowo zbliżać się do dawnej skali poboru, ale nie oznaczają tej samej zdolności systemowej. Dawny pobór był obowiązkowy, masowy i podporządkowany zasilaniu rezerw. Obecny system jest ochotniczy, rozproszony i równocześnie realizuje kilka celów.

 

Służba zastępcza jako skutek odwieszenia ZSW

Służba zastępcza jest uregulowana jako forma spełnienia obowiązku służby wojskowej przez osoby, którym przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają pełnić służby wojskowej. Ta form realizacji służby jest ściśle powiązana z obowiązkową ZSW i  będzie wynikać z jej  odwieszenia.

Może być realizowana jako prace w podmiotach cywilnych albo jako służba w formacjach uzbrojonych niewchodzących w skład Sił Zbrojnych. W podmiotach cywilnych osoba nie pozostaje z podmiotem w zwykłym stosunku pracy, ale ma określone uprawnienia i obowiązki. Szczególnie ważne jest to, że osoba odbywająca służbę zastępczą w podmiocie otrzymuje świadczenie pieniężne w wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę, wypłacane przez podmiot i refundowane przez marszałka województwa.

Rysunek 6. Uwarunkowania służby zastępczej

Element	Znaczenie
Warunek uruchomienia	Służba zastępcza aktualizuje się praktycznie wraz z obowiązkową ZSW.
Miejsca odbywania	Podmioty cywilne oraz formacje uzbrojone niewchodzące w skład Sił Zbrojnych.
Czas trwania	9 miesięcy w podmiocie dla absolwentów szkół wyższych, 18 miesięcy dla pozostałych, 12 miesięcy w formacji uzbrojonej.
Finansowanie	Świadczenie pieniężne w wysokości minimalnego wynagrodzenia; wypłata przez podmiot i refundacja przez marszałka województwa.
Ryzyko	Bez przygotowania budżetu i podmiotów przyjmujących służba zastępcza nie ruszy sprawnie.

Analizując kwestię przywrócenia obowiązkowej służby, warto pamiętać, iż służba zastępcza nie jest „bezpłatnym zasobem”. Jej uruchomienie tworzy obowiązki finansowe, organizacyjne i kontrolne dla państwa, samorządu województwa oraz podmiotów przyjmujących.

 

Dane porównawcze dotyczące służby zastępczej i formacji uzbrojonych przed 2009 r.

Przy analizie służby zastępczej odróżnić klasyczną służbę zastępczą od kierowania poborowych do formacji uzbrojonych niewchodzących w skład Sił Zbrojnych. To drugie rozwiązanie często bywało potocznie mylone ze służbą zastępczą, choć formalnie miało odrębny charakter.

W latach 2005–2008 limity dla formacji uzbrojonych poza SZ RP wynosiły kilka tysięcy osób rocznie. Były to przede wszystkim oddziały prewencji Policji, a w 2006 r. także Straż Graniczna.

Rysunek 7. Poborowi w formacjach uzbrojonych poza SZ RP w latach 2005–2008

Rok	Limit w formacjach uzbrojonych poza SZ RP	Uwagi
2005	do 3 350	Oddziały prewencji Policji.
2006	do 3 350	3 100 Policja oraz 250 Straż Graniczna.
2007	do 4 500	Oddziały prewencji Policji.
2008	do 4 500	Oddziały prewencji Policji.

Dla klasycznej służby zastępczej w otwartych źródłach trudniej znaleźć spójne (lub otwarte dane) dla przyjętego okresu analizy z lat 2005–2008. W materiałach prasowych z okresu wygaszania poboru wskazywano jednak, że służba zastępcza oraz służba poborowych w Policji łącznie dawały kilka tysięcy osób pracujących m.in. w szpitalach, hospicjach, domach pomocy oraz w oddziałach prewencji Policji. W związku z tym można przyjąć, że ta klasyczna służba zastępcza była realizowana, ale dokładnych danych nie udało się pozyskać.

 

Błąd systemowy: służba zastępcza i obrona cywilna się nie widzą

Ustawa o obronie Ojczyzny reguluje służbę zastępczą jako alternatywną formę spełnienia obowiązku służby wojskowej. Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej tworzy natomiast własny system personelu OC, przydziałów mobilizacyjnych OC, ochotników OC, krajowej rezerwy OC i specjalizacji obrony cywilnej. Te dwa systemy powinny być naturalnie powiązane, ale obecnie nie tworzą jednej ścieżki przepływu ludzi.

Z punktu widzenia spójności całego systemu pojawiła się luka legislacyjna. Dlaczego ustawodawca nie przewidział, służby w obronie cywilnej dla osób, które z przyczyn religijnych lub moralnych nie chcą pełnić służby wojskowej? Przecież Ci ludzie mogłyby wykonywać zadania cywilne: ratownicze, medyczne, humanitarne, infrastrukturalne, administracyjne, logistyczne, opiekuńcze lub przeciwpożarowe – w ramach zasobów kadrowych OC.  Tymczasem osoba odbywająca służbę zastępczą ani w trakcie jej odbywania ani po jej zakończeniu nie zostaje w sposób systemowy włączona do systemu obrony cywilnej.

Rysunek 6. Relacje merytoryczne w zakresie służby zastępczej i obrony cywilne na gruncie ustaw o obronie Ojczyzny oraz ochronie ludności

Obszar	Ustawa o obronie Ojczyzny	Ustawa o ochronie ludności i OC
Służba zastępcza	Alternatywa wobec obowiązkowej służby wojskowej.	Brak realnego osadzenia jako zasobu OC.
Podmioty cywilne	Możliwe miejsce odbywania służby zastępczej.	Podmioty OL/OC mają własny reżim.
Specjalizacje	Brak powiązania ze specjalizacjami OC.	Specjalizacje OC istnieją, ale nie są połączone ze służbą zastępczą.
Ewidencja	Osoba trafia do reżimu ustawy o obronie Ojczyzny.	Ewidencja OC funkcjonuje osobno.
Efekt po służbie	Powiązanie z pasywną rezerwą / obowiązkiem obrony.	Brak automatycznej ścieżki do personelu OC.

 

Propozycja korekty prawnej

Najprostsze rozwiązanie to prawne powiązanie ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej z ustawą o obronie Ojczyzny w zakresie służby zastępczej. Nie trzeba budować całkowicie nowej instytucji. Należy rozważyć wprowadzenie przepisów łączących oba reżimy.

• W ustawie o obronie Ojczyzny można by dodać zapisy dot. odbywania służby zastępczej w podmiotach ochrony ludności i obrony cywilnej, w tym w podmiotach ochrony ludności/obrony cywilnej (OL/OC), jednostkach Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego, podmiotach leczniczych lub jednostkach pomocy społecznej czy administracji realizującej zadania OL/OC.
• W ustawie o ochronie ludności i obronie cywilnej należy dodać, że osoby odbywające służbę zastępczą mogą być ujmowane w Ewidencji Obrony Cywilnej jako osoby przygotowywane do funkcji cywilnych.
• Powiązać służbę zastępczą ze specjalizacjami obrony cywilnej: ratowniczą, medyczną, humanitarną, infrastrukturalną, administracyjną, porządkową i zarządzania OC.
• Po zakończeniu służby zastępczej umożliwić nadanie przydziału mobilizacyjnego OC, z zastrzeżeniem kolizji z potrzebami Sił Zbrojnych RP.
• Należy uzgadniać miejsca odbywania służby zastępczej z wojewodą i organami ochrony ludności, aby służba ta była elementem planowania zasobów cywilnych, a nie przypadkowym rozproszeniem ludzi.

 

Wniosek końcowy

Jak widzimy po niniejszej analizie najważniejsze pytanie nie brzmi, czy obowiązkową ZSW można odwiesi, najważniejsze pytanie brzmi, czy państwo potrafi przekształcić poborowego w realny zasób mobilizacyjny: przeszkolony, wyposażony, przypisany do jednostki, okresowo ćwiczony i ujęty w systemie rezerw.

Dane z lat 2005–2008 pokazują, że ostatni system poborowy był skalowany na około 75–80 tys. poborowych rocznie w ZSW oraz dodatkowe kilka tysięcy osób w formacjach uzbrojonych i przeszkoleniu wojskowym. Obecnie formalne limity DZSW i WOT są wysokie, ale odnoszą się do modelu ochotniczego, rozproszonego i powiązanego z kilkoma celami jednocześnie.

Dlatego odwieszenie ZSW w wariancie masowym nie powinno być traktowane jako prosty powrót do praktyki sprzed 2009 r. Wymaga odbudowy części infrastruktury poborowej, zwiększenia liczby instruktorów, przygotowania koszar, sprzętu, logistyki, systemu przydziałów i finansowania i organizacji służby zastępczej.

Wariantem realistycznym, przy dzisiejszych uwarunkowaniach, jest działanie etapowe: jednoroczny pilotaż 5–10 tys. osób rocznie, następnie model konsekwentnego wzrostu od poziomu 20–30 tys. osób (z uwzględnieniem corocznej oceny zdolności systemu i ograniczeniu konkurencji z DZSW), aż do poziomu ok. 50 tys. rekrutów rocznie wraz z sukcesywną wieloletnią odbudową infrastruktury, kadr i logistyki. Warunkiem realizacji powyższego jest wskazanie wieloletnich źródeł finansowania tego projektu, kluczowego z perspektywy zasobów kadrowych na rzecz bezpieczeństwa państwa. W kwestiach operacjonalizacji przywracania obowiązku służby, istotne wnioski przynosi również koncepcja Powszechnej Służby Państwowej, zaprezentowana we wspólnym raporcie Instytutu Wschodniej Flanki i Instytutu Sobieskiego.

 

Źródła i podstawa opracowania

1. Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, t.j. Dz.U. 2025 poz. 825.

2. Ustawa z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej, Dz.U. 2024 poz. 1907.

3. Rozporządzenia Rady Ministrów określające liczby poborowych i żołnierzy rezerwy na lata 2005–2008: Dz.U. 2004 nr 249 poz. 2495; Dz.U. 2005 nr 145 poz. 1213; Dz.U. 2006 nr 171 poz. 1226; Dz.U. 2007 nr 212 poz. 1553.

4. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 22 maja 2009 r. w sprawie określenia liczby osób, które w 2009 r. mogą być powołane do czynnej służby wojskowej oraz służby lub szkolenia w obronie cywilnej, Dz.U. 2009 poz. 692.

5. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 marca 2024 r. w sprawie określenia liczby osób, które w 2024 r. mogą być powołane do czynnej służby wojskowej oraz pełnić służbę wojskową w rezerwie, Dz.U. 2024 poz. 457, wraz ze zmianą limitu DZSW do 47 550.

6. Projekt rozporządzenia Rady Ministrów na 2026 r. opublikowany w wykazie prac Rady Ministrów RD249, przyjęty przez Radę Ministrów 29 grudnia 2025 r.: DZSW do 39 000, TSW do 40 000, ćwiczenia wojskowe do 200 000.

7. CWCR / Wojsko Polskie: informacje o dobrowolnej zasadniczej służbie wojskowej — 27 dni szkolenia podstawowego oraz szkolenie specjalistyczne do 11 miesięcy.

8. Ministerstwo Obrony Narodowej / Wojsko Polskie: informacje o szkoleniu WOT — 16 dni szkolenia podstawowego, 8 dni dla rezerwistów oraz trzyletni cykl szkoleniowy.

9. Rzeczpospolita, „Kto do pracy za poborowych”, 2008 — materiał prasowy wskazujący skalę kilku tysięcy osób w służbie zastępczej i formacjach poza SZ RP w okresie wygaszania poboru

 

Źródło grafiki: MON